विशेष राजकीय विश्लेषण | नवी दिल्ली
भारतातील राजकीय आणि सामाजिक आंदोलनांचा इतिहास पाहिला तर बहुतांश चळवळी या मोठ्या विचारांतून उभ्या राहतात; पण अनेकदा त्या अंतर्गत मतभेद, अहं आणि सोशल मीडियावरील वादंगांमुळे कोलमडून पडतात. सध्या दिल्लीच्या जंतर-मंतरवर सुरू असलेल्या विद्यार्थ्यांच्या आंदोलनातही असाच एक मोठा राजकीय भूकंप पाहायला मिळत आहे. शिक्षण व्यवस्थेतील गोंधळ आणि युवा बेरोजगारीच्या मुद्द्यावरून तरुणांची सहानुभूती मिळवणाऱ्या कॉक्रोच जनता पार्टी (CJP) मध्ये अचानक अंतर्गत कलह उफाळून आला आहे.
पक्षाचे मुख्य प्रवक्ते विजेता दहिया यांचा आंदोलनाच्या दरम्यान 'बर्गर' खातानाचा अवघा १५ सेकंदांचा व्हिडीओ सोशल मीडियावर व्हायरल झाला, आणि त्या एका व्हिडीओने पक्षाच्या अंतर्गत रचनेची लक्तरे वेशीवर टांगली. पक्षाचे संस्थापक अभिजीत दिपके यांनी तातडीने कारवाई करत दहिया यांची पक्षातून हकालपट्टी केली.
मात्र, या कारवाईनंतर विजेता दहिया यांनी केलेले खळबळजनक खुलासे पाहता, हा केवळ एका बर्गरपुरता मर्यादित वाद नसून, त्यामागे पक्षातील अंतर्गत घराणेशाही सदृश कारभार, इमेज मॅनेजमेंटचा अतिरेक आणि सहकाऱ्यांचा बळी देण्याची प्रवृत्ती दडली असल्याचे स्पष्ट होत आहे.
घटनाक्रम : जंतर-मंतरवरील रणकंद आणि तो दुर्दैवी व्हिडीओ
सोमवारी दिल्लीतील जंतर-मंतरवर CJP च्या वतीने 'चलो संसद' आंदोलनाची हाक देण्यात आली होती. देशातील कानाकोपऱ्यातून हजारो विद्यार्थी या आंदोलनात सहभागी झाले होते.
दुपारच्या सुमारास पोलिसांनी आंदोलकांवर अश्रूधुराच्या नळकांड्या फोडल्या आणि लाठीचार्ज सुरू केला. मैदानावर चेंगराचेंगरी आणि गोंधळाचे वातावरण निर्माण झाले होते. तरुण मार खात होते, तर पोलीस आंदोलकांना ताब्यात घेत होते.
नेमक्या याच तणावाच्या काळात जंतर-मंतरजवळील एका फास्ट-फूड केंद्रावर CJP चे मुख्य प्रवक्ते विजेता दहिया हे शांतपणे बर्गर खाताना काही आंदोलक विद्यार्थ्यांनी कॅमेऱ्यात कैद केले. विद्यार्थ्यांनी त्यांना तिथेच गाठून,
"इथे मुले मार खात आहेत आणि तुम्ही इथे शांतपणे जेवत आहात?"
असा जाब विचारला.
हा व्हिडीओ सोशल मीडियावर अपलोड होताच काही तासांतच तो तुफान व्हायरल झाला. नेटिझन्स, राजकीय विश्लेषक आणि विरोधी पक्षातील नेत्यांनी CJP च्या नेतृत्वावर "असंवेदनशीलतेचा" शिक्का मारला.
एका रात्रीत CJP ची हजारो आंदोलकांनी कमावलेली सहानुभूती या एका व्हिडीओमुळे धोक्यात आली.
CJP ची घाईघाईतील कारवाई: 'शिस्त' की 'भय'?
वाढता सोशल मीडियाचा दबाव आणि विरोधकांचे शिंतोडे पाहून CJP चे संस्थापक अभिजीत दिपके यांनी तातडीने बैठक बोलावली. पक्षाच्या अधिकृत X (ट्विटर) हँडलवरून एक पत्र प्रसिद्ध करण्यात आले.
पक्षाच्या निवेदनातील प्रमुख मुद्दे
"जेव्हा आमचे हजारो कार्यकर्ते आणि सामान्य विद्यार्थी पोलिसांच्या अमानुष लाठीहल्ल्याचा सामना करत होते, तेव्हा पक्षाच्या मुख्य प्रवक्त्याने दाखवलेले वर्तन अत्यंत बेजबाबदार, असंवेदनशील आणि अमान्य आहे. ही कृती आमच्या चळवळीच्या मूलभूत तत्त्वांशी प्रतारणा करणारी आहे. त्यामुळे विजेता दहिया यांना पक्षाच्या सर्व पदांवरून आणि जबाबदाऱ्यांतून तात्काळ प्रभावाने निष्कासित करण्यात येत आहे."
पक्षाने या निर्णयाद्वारे आपण शिस्तीबाबत अत्यंत कडक आहोत असा संदेश देण्याचा प्रयत्न केला. परंतु, ही कारवाई खरोखरच 'नैतिकतेच्या' आधारावर होती, की पक्षाची ढासळती प्रतिमा वाचवण्यासाठी घाईघाईने घेतलेला निर्णय होता? हा प्रश्न आता उपस्थित होत आहे.
विजेता दहियांचा पलटवार: दिपकेंचे पितळ उघडे?
हकालपट्टीच्या निर्णयानंतर विजेता दहिया यांनी शांत राहणे पसंत केले नाही. त्यांनी सोशल मीडियावर थेट व्हिडिओ जारी करत CJP चे संस्थापक अभिजीत दिपके यांच्यावर अत्यंत गंभीर आणि थेट आरोप केले.
दहिया यांच्या वक्तव्याने या प्रकरणाचे संपूर्ण चित्रच बदलून टाकले.
अ) ४८ तासांचे परिश्रम विरुद्ध १५ सेकंदांची क्लिप
दहिया यांनी स्पष्ट केले की, ते गेल्या दोन दिवसांपासून सलग आंदोलनाच्या जागेवर उपस्थित होते. रात्रीच्या वेळी पोलिसांच्या हालचालींवर लक्ष ठेवणे, कार्यकर्त्यांच्या राहण्याची सोय करणे, आंदोलनाची रणनीती आखणे आणि पोलिसांच्या अश्रूधुराचा मारा सहन करणे, या सगळ्या गोष्टींत ते आघाडीवर होते.
सलग दोन रात्री न झोपल्यामुळे आणि प्रचंड थकवा आल्यामुळे त्यांनी जेवण्यासाठी अवघे काही मिनिटे काढले होते.
एका कार्यकर्त्याच्या ४८ तासांच्या समर्पणाची तुलना अवघ्या १५ सेकंदांच्या क्लिपशी करून त्याला थेट गुन्हेगार ठरवणे कितपत योग्य आहे? असा थेट सवाल त्यांनी विचारला.
ब) "अभिजीत दिपकेंची कचोरी आठवा!"
दहिया यांनी अत्यंत महत्त्वाचा मुद्दा मांडला.
भूतकाळात जेव्हा CJP चे संस्थापक अभिजीत दिपके स्वतः एका आंदोलनादरम्यान 'कचोरी' खाताना कॅमेऱ्यात पकडले गेले होते, तेव्हा सोशल मीडियावर त्यांच्यावर प्रचंड टीका झाली होती.
एवढेच नाही तर, दिपके एका ट्रकला लटकल्यावरून जेव्हा वाद निर्माण झाला होता, तेव्हा मीडिया आणि ट्रोलर्ससमोर जाऊन स्वतः विजेता दहिया यांनीच ढाल बनून दिपकेंचा बचाव केला होता.
"जेव्हा संस्थापक अडचणीत आले, तेव्हा मी त्यांची बाजू घेतली. पण जेव्हा माझ्यावर वेळ आली, तेव्हा त्यांनी मला पाठीशी घालण्याऐवजी थेट बळीचा बकरा बनवले."
असा खळबळजनक आरोप दहिया यांनी केला.
क) आधी दिलासा, मग पाठीत खंजीर
दहिया यांच्या दाव्यानुसार, व्हिडीओ व्हायरल झाल्यानंतर सुरुवातीला अभिजीत दिपके यांनी त्यांना फोन केला आणि सांगितले की,
"तू घाबरू नकोस, आंदोलनात अशा गोष्टी घडतात, आपण सांभाळून घेऊ."
परंतु, जसजसा सोशल मीडियावर राजकीय दबाव वाढू लागला, तसे दिपकेंचे वर्तन बदलले.
दिपकेंनी दहिया यांना फोन करून स्वतःहून राजीनामा देण्यास सांगितले. दहिया यांनी चुकी नसताना राजीनामा देण्यास नकार दिल्यावर, दिपकेंनी एकतर्फी कारवाई करत त्यांची हकालपट्टी केली.
डिजिटल युगातील राजकारण: 'प्रतिमा' विरुद्ध 'कार्यकर्ता'
CJP मधील हा वाद केवळ एका पक्षाचा अंतर्गत विषय राहिलेला नाही, तर तो आजच्या डिजिटल युगातील राजकीय संस्कृतीवर प्रकाश टाकतो.
१) व्हिडिओ क्लिपचे राजकारण
आजच्या काळात एखाद्या नेत्याचे आयुष्यभराचे काम एका बाजूला आणि १५ सेकंदांची व्हायरल क्लिप दुसऱ्या बाजूला, अशी परिस्थिती निर्माण झाली आहे.
सोशल मीडियावरील अल्गोरिदम सत्यापेक्षा सनसनाटी गोष्टींना जास्त प्रसिद्धी देतो, ज्याचा बळी राजकीय कार्यकर्ते ठरत आहेत.
२) सहकाऱ्यांचा वापर आणि फेकून देणे (Use and Throw Culture)
नव्या युगातील अनेक आंदोलनांमध्ये संस्थापकांना स्वतःची इमेज देवदूतासारखी स्वच्छ ठेवायची असते.
यासाठी जेव्हा जेव्हा पक्षावर संकट येते, तेव्हा खालील किंवा जवळच्या कार्यकर्त्याचा बळी देऊन 'आम्ही तत्त्वनिष्ठ आहोत' असे दाखवण्याचा प्रयत्न केला जातो.
CJP मध्येही नेमके हेच घडल्याचे दिसत आहे.
कोण आहेत विजेता दहिया?
हा वाद समजून घेण्यासाठी विजेता दहिया यांची पार्श्वभूमी जाणून घेणे गरजेचे आहे.
दहिया हे कोणतेही साधे कार्यकर्ते नव्हते. दिल्ली टेक्नॉलॉजिकल युनिव्हर्सिटी (DTU) मधून अभियांत्रिकीचे शिक्षण घेतलेले दहिया हे एक अत्यंत हुशार राजकीय संशोधक, लेखक आणि दिग्दर्शक आहेत.
विशेष म्हणजे, भारतातील प्रसिद्ध युट्यूबर ध्रुव राठी यांच्या कंटेंट रिसर्च टीममध्ये त्यांनी प्रदीर्घ काळ काम केले आहे.
राजकीय विश्लेषण आणि डिजिटल मीडियाचे उत्तम ज्ञान असल्यामुळेच CJP ने ६ जून रोजी त्यांची मुख्य प्रवक्तेपदी नियुक्ती केली होती.
अवघ्या दीड महिन्यात एका हुशार आणि अभ्यासू सहकाऱ्याला अशा प्रकारे बाहेरचा रस्ता दाखवल्यामुळे CJP च्या बौद्धिक क्षमतेवरही आता प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे.
CJP चे भवितव्य काय?
एका 'बर्गर'मुळे सुरू झालेला हा वाद आता CJP च्या अस्तित्वाचा प्रश्न बनला आहे.
या घटनेमुळे पक्षातील कार्यकर्त्यांमध्ये प्रचंड अविश्वास आणि भीतीचे वातावरण पसरले आहे.
"जर आज एका मुख्य प्रवक्त्याला जराशा कारणावरून बाहेर काढले जाऊ शकते, तर उद्या आमचे काय?"
असा सूर सामान्य कार्यकर्त्यांमधून निघत आहे.
शिक्षणाचा आणि रोजगाराचा हक्क मागणाऱ्या तरुणांना एकत्र आणणाऱ्या CJP ला आता स्वतःच्याच पक्षातील नैतिकतेचा आणि विश्वासाचा हक्क सिद्ध करावा लागणार आहे.
अभिजीत दिपके यांनी दाखवलेली ही 'कडक शिस्त' पक्षाला मजबूत करणार, की अंतर्गत फुटीला आमंत्रण देणार?
विजेता दहिया यांच्या आरोपांवर CJP काय स्पष्टीकरण देते, याकडे संपूर्ण महाराष्ट्राचे आणि देशाचे लक्ष लागले आहे.
(टीप:)
हा लेख ताज्या राजकीय घडामोडी, अधिकृत निवेदने आणि सोशल मीडियावरील दावयांचे सखोल विश्लेषण करून तयार करण्यात आला आहे.
टिप्पणी पोस्ट करा